Martin Parr: een ongemakkelijke spiegel

Deze week overleed Martin Parr. Hij is zeer belangrijk geweest voor het genre Straatfotografie en heeft ook mij geïnspireerd. Hoewel ik ook kanttekeningen plaats bij zijn werk.

Kleur

Een van de belangrijkste redenen waarom Parr mij inspireerde, is zijn keuze voor kleur in een tijd waarin zwart-wit als de (kunst)zinnige norm gold. Hij liet zien dat kleur geen bijkomstigheid is, maar een essentieel onderdeel van het verhaal.
Ik herkende me daarin: het blijft bijzonder hoe hardnekkig sommige mensen vasthouden aan het idee dat “echte” straatfotografie zwart-wit moet zijn. Parr bewees dat kleur minstens zo krachtig is en vaak zelfs krachtiger dan zwart-wit.

Flitslicht

Zijn gebruik van flitser was opvallend: hard en direct. Het licht maakte dat zijn onderwerpen uit het beeld leken ’te poppen’. Een voorbeeld daarvan zijn de vakantiegangers in The Last Resort uit begin jaren 80. Gefotografeerd op stranden vol kitsch, afval en zonverbrande lichamen.

Parr toonde niet het ideale vakantieplaatje, maar wat hij beschouwde als het échte. Soms grappig, soms pijnlijk, soms ongemakkelijk.

Het scherpe alledaagse

In Small World (foto’s uit 1987 tot 1994) was hij zijn tijd ver vooruit. Hij legde de toeristische industrie vast: mensen die massaal dezelfde plekken bezoeken, dezelfde selfies maken en dezelfde plastic zakken dragen. De Instagramwereld voordat ‘Instagrammable’ een manier van leven werd.

Small World is een bijtende, vaak ook hilarische satire waarin Martin Parr de wereldwijde toeristenstroom onder de loep neemt. Hij legt bloot hoe er een steeds gelijkvormigere mondiale cultuur ontstaat: in onze zoektocht naar het andere, dragen we zelf bij aan de vernietiging van dat andere. Parrs toeristen zijn uiteindelijk vooral verdwaasde slachtoffers van het consumentisme, gevangen in onze onverzadigbare drang naar steeds weer iets nieuws en de angst om iets te missen (FOMO: Fear Of Missing Out). Zijn foto’s zijn een spiegel voor onze eigen reisrituelen, waarover ik als reisbegeleider én fotograaf hier ook al vaker schreef.

Mijn kritiek

En toch… Ondanks mijn waardering voor zijn werk, schuurt er iets in zijn manier van kijken. Parr hield ons een spiegel voor en wilde dat we om onszelf zouden lachen. Zijn doel was dat zijn beelden ons confronteren met onze eigenaardigheden, onze routineuze zotheid, maar zeker ook ons mens-zijn.
Maar in de praktijk zie ik vaak iets anders gebeuren: mensen lachen om de geportretteerden, zonder de stap te zetten naar zelfreflectie. Het wordt een vorm van uitlachen, van afstand, van superioriteit. Dat is wat mij stoort. Niet zijn beelden zelf, maar het effect ervan op veel kijkers.
Waar ik zelf probeer om mensen in hun kracht te laten zien, of ten minste met respect voor hun waardigheid, positioneerde Parr zijn onderwerpen soms zo dat ze vooral kwetsbaar of klungelig overkomen. Of in The Last Resort zelfs ronduit onflatteus. Voor mij is dat een stijlkeuze die riskant is: hij toont de mens zoals we onszelf niet graag zien, maar het gevaar is dat er alleen nog gelachen wordt en de boodschap verloren gaat. De ‘ander’ als minderwaardig?

Waarom hij toch een blijvende invloed heeft op mij

Ondanks die kritiek blijft Parr voor mij een van de fotografen die het genre volwassen maakte. Wat ik het meest bewonder is zijn gevoel voor compositie en zijn vermogen om mensen en omgeving onlosmakelijk aan elkaar te verbinden. In The Cost of Living zie je bijvoorbeeld hoe hij de Britse middenklasse neerzet in situaties vol subtiele sociale codes. Soms vilein, soms pijnlijk herkenbaar.

Het is juist die manier van kijken, soms afstandelijk, soms scherp, altijd aandachtig, die mij helpt om kritisch naar mijn eigen werk te blijven kijken.

Nederlandse fotografen

Nederlandse fotografen die, net als Parr, mensen en hun omgeving observeerden zonder scènes te regisseren, zijn bijvoorbeeld Bertien van Manen en Ed van der Elsken. Van Manen legt mensen in hun dagelijkse leven vast met een scherp oog voor intieme, vaak kwetsbare momenten. Ed van der Elsken documenteerde het straatleven van Amsterdam en andere plekken met energie en nabijheid. Beiden werken documentairematig, zonder te ensceneren, en tonen net als Parr hoe menselijke gedragingen, interacties, sociale contexten én omgeving een verhaal vertellen. Soms grappig, soms ontroerend, altijd herkenbaar.

Wat we als straatfotografen van Parr kunnen leren

Er zijn een paar dingen die je uit Parrs werk kunt meenemen (zonder zijn stijl letterlijk na te bootsen):

Gebruik kleur als inhoud, niet als versiering
Kijk naar hoe kleur relaties legt tussen objecten, mensen en omgeving. Een rode zonnehoed alleen al kan een verhaal vertellen. En vooral: de stad leeft bij kleur. Wanneer je onderwerp ‘Mensen in de stad’ is dan is kleur noodzakelijk. Wanneer het je alleen om de mensen gaat is zwartwit vaak een goede keuze.
Fotografeer context, niet alleen de mens
Straatfotografie is een moment in een omgeving. Het zijn kleine verhaaltjes en zelden een portret.
Durf dichterbij te komen
Parr maakte zijn beelden vaak van heel dichtbij. Met een groothoek. Je hoeft dat niet even extreem te doen en er zijn allerlei technieken om mensen niet te storen bij hun bezigheden terwijl je hen van dichtbij fotografeert. Want van afstand blijft het verhaal snel te algemeen.
Let op patronen en herhaling
Plastic tasjes, toeristische poses, advertenties. Parr zag ook patronen in gedrag. Die patronen vertellen iets over ons.
En bovenal: fotografeer met respect
Een foto kan confronterend zijn, speels of rauw. Maar het blijft een mens die je daar voor je lens hebt. Respect is een keuze, geen stijloptie. Je moet een foto altijd kunnen laten zien aan de gefotografeerde.

Een afscheid met gemengde gevoelens

Martin Parr was nog maar 73 jaar, maar hij laat een enorm oeuvre achter dat uitnodigt tot kijken, nadenken en soms fronsen. Voor mij is zijn werk een bron van inspiratie en reflectie: het laat zien hoe krachtig straatfotografie kan zijn, maar ook welke verantwoordelijkheid erbij hoort.
En hoewel ik niet alles aan zijn werk omarm, ben ik hem dankbaar voor de manier waarop hij me heeft geleerd om bewuster te kijken. Niet alleen naar anderen, maar ook naar mezelf en de industrie waar ik de laatste 15 jaar deel van uitmaak.