Auteursrecht en AI: van wie is een foto nog als een AI-model hem herschrijft?
Een experiment met de Hellenistische brug van Xirokambi
Als fotograaf die zijn beelden online deelt, kom je de vraag vroeg of laat tegen: wat gebeurt er eigenlijk met mijn foto’s zodra AI-modellen ermee aan de haal gaan? Hoe zit het met Auteursrecht en AI? Naar aanleiding van een recente Duitse rechtszaak besloot ik het zelf uit te testen met een foto van de 2000 jaar oude Hellenistische brug bij Xirokambi, die ik in 2009 nam..
Een hondenfoto voor de rechter
Aanleiding was een artikel in PetaPixel over een uitspraak van een Duits Hooggerechtshof. Een fotografe, gespecialiseerd in onderwaterportretten van honden, had een voormalige zakenpartner aangeklaagd. Die had een van haar foto’s, een hond die onder water naar een rood speeltje reikt, gebruikt als basis voor een AI-gegenereerde afbeelding in cartoonstijl, en die vervolgens gepubliceerd.
De rechtbank wees de claim af. De redenering: auteursrechtelijke bescherming van een foto geldt voor de uitvoering (uitsnede/formaat, perspectief, belichting, scherptediepte) niet voor het motief zelf. Een hond die naar een speeltje reikt is een idee, geen beschermd werk. Omdat de AI-versie een andere hoek, andere kadrering en een compleet andere (getekende) stijl had, blijft er volgens de rechter niets beschermds over.
Wat wordt bedoeld met een ‘eigen intellectuele schepping’
Voorbeeld: de Eiffeltoren. Wanneer je vanaf Trocadéro een foto maakt om 1 uur ’s middags, zit daar een idee achter, maar geen origineel idee. Het beeld zal nauwelijks te onderscheiden zijn van de honderduizenden foto’s die daar al zijn gemaakt. Toch geldt het auteursrecht gewoon voor jóúw specifieke foto: niemand mag precies dat bestand kopiëren en als eigen werk publiceren. Wat je alleen niet kunt claimen, is het idee zelf: je kunt niet voorkomen dat een ander vanaf diezelfde plek, op datzelfde tijdstip, zijn eigen, vergelijkbare foto maakt.
Kort samengevat: het auteursrecht beschermt altijd jouw concrete beeld (hoe generiek het onderwerp ook is), maar nooit het onderliggende idee of motief.
Een uitspraak waarbij ik me ongemakkelijk voelde en me afvroeg: “Hoe gemakkelijk is dit onderscheid tussen ‘idee’ en ‘uitvoering’ eigenlijk te misbruiken?” Verander een paar oppervlakkige kenmerken, en de AI-versie is juridisch ‘veilig’ ten opzichte van mijn origineel? Ook als iedereen ziet dat het gewoon dezelfde foto is, in een ander jasje.
Een eigen foto als test
Om dat ongemakkelijke gevoel concreet te maken, nam ik een foto die ik in januari 2009 maakte van de 2000-jaar oude stenen boogbrug bij Xirokambi, met een waterval eronder en Laurien in haar rode jas op de voorgrond.
Hiervan liet ik AI-modellen nieuwe versies maken. Op twee manieren: direct op basis van het beeld (image-to-image), en indirect via een tekstbeschrijving die ik door een AI-model van de foto liet schrijven (text-to-image). Het resultaat is leerzaam, en niet altijd in de richting die je zou verwachten.
Beeld-naar-beeld: van bijna-kopie tot volledig andere blik
Met die foto als input liet ik verschillende varianten maken door Gemini (dat daarvoor gebruik maakt van het Imagen-beeldmodel).
De fotorealistische ‘reconstructie’ die ik vroeg komt griezelig dicht bij het origineel: bijna identieke kadrering, identiek perspectief, dezelfde positie van Laurien, dezelfde herfsttak links. Volgens de logica van de Duitse uitspraak zal dit wél als inbreuk worden gezien.
Daarna vroeg ik om een comic-stijl variant (hierboven). Deze lijkt op het eerste gezicht op de hondenzaak, maar behoud exact dezelfde kadrering en hoek. Alleen de stijl is veranderd in een schets.
Tot slot vroeg ik om een variant met een compleet ander standpunt. Ik kreeg: de brug schuin in beeld, een nieuw element (een agave-plant), verzonnen details als een fictief bijschrift en jaartal. Dit komt het dichtst bij wat de Duitse rechter waarschijnlijk zal toestaan.
De conclusie hieruit: het draait niet om de vraag of een AI-model een foto ‘verandert’, maar om hoevéél het verandert. Blijft de kadrering, hoek en compositie intact terwijl alleen de stijl verschuift? Dan kom je dichter bij inbreuk op het auteursrecht. Verandert ook het standpunt en de compositie zelf? Dan blijft alleen het ‘idee’ over. En dat is, gelet op de rechterlijke uitspraak, niet auteursrechtelijk beschermd.
Tekst-naar-beeld: een verrassende uitkomst
Om het onderscheid nog scherper te maken, liet ik Claude van Anthropic (een taalmodel dat zelf geen beelden als deze kan maken) van mijn originele foto een gedetailleerde tekstprompt schrijven. Zonder het beeld zelf, alleen een beschrijving van kadrering, kleuren, positie van elementen:
A stone arched bridge in a Greek forested ravine, photographed from a low vantage point on the right bank of a stream. The bridge is an ancient single-arch stone construction, weathered grey and beige stone blocks covered in patches of green moss and small shrubs growing from the joints, spanning left to right across the frame, positioned in the upper-middle portion of the image. Below the bridge, a small waterfall cascades over a rocky ledge into a turquoise-green pool, the water motion-blurred as if shot with a slow shutter speed. In the foreground right, a woman with blonde hair, wearing a red hooded rain jacket and dark blue trousers, stands with her back to the camera, looking toward the waterfall. To the left of the waterfall, a small tree with orange-brown autumn leaves leans over the water. Dense green forest and bare winter tree branches fill the upper background and left side of the frame. Foreground consists of grass, scattered pale rocks, and low shrubs on a sloped riverbank. The lighting is soft winter daylight, colors richly saturated in an HDR-style processing, with sharp detail throughout and a slightly elevated, three-quarter frontal perspective on the bridge’s arch. Aspect ratio approximately 3:2, landscape orientation.
Deze prompt liet ik los op verschillende AI-modellen.
Canva en ChatGPT
Canva
Bij Canva en ChatGPT (modellen die de originele foto nooit hadden gezien) kwamen er duidelijk eigen interpretaties uit. De algemene opzet (brug, waterval, figuur in rode jas rechts, herfsttak) kwam overeen, simpelweg omdat dat letterlijk in de tekst staat. Maar het meest kenmerkende, onderscheidende detail van de echte brug — de karakteristieke lage, gedrukte boogvorm — ontbrak steeds.
ChatGPT
Gemini
Bij Gemini gebeurde iets anders. In een chat waarin ik het model eerder al had gevraagd cartoonversies van mijn originele foto te maken, leverde exact dezelfde tekstprompt een verbluffend exacte reconstructie van het origineel op. Inclusief de precieze boogvorm en bovenkant, iets wat nergens in de tekst stond beschreven.
Toen ik dezelfde prompt in een nieuwe, ‘schone’ Gemini-chat probeerde, verscheen een andere boogvorm. Deze was vergelijkbaar met de ‘eigen interpretaties’ van Canva en ChatGPT, inclusief een verzonnen detail (een rugzak) dat nergens in de prompt stond.
De conclusie ligt voor de hand: Gemini had in die eerdere chat kennelijk nog ‘toegang’ tot het origineel via de sessiegeschiedenis, ook al leek de latere aanvraag een zuivere tekst-naar-beeld-vraag. Wat oogde als een onschuldige tekstprompt, was in werkelijkheid (onzichtbaar voor mij) deels nog gebaseerd op de originel foto.
Waarom dit meer is dan een leuk experiment
Dit patroon is relevant voor iedereen die met AI-beeldgenerering werkt of erover nadenkt om het te gebruiken en zeker voor fotografen die hun werk online delen.
- Het onderscheid tussen ‘idee’ en ‘uitvoering’ lijkt duidelijk, maar is makkelijk te manipuleren
Een AI-model hoeft maar een paar oppervlakkige zaken te veranderen (stijl, kleur) om formeel ‘voldoende afstand’ te creëren, terwijl de kern van de compositie intact blijft. - Alleen tekst gebruiken om een AI-beeld te maken, kan ook leiden tot auteursrechtschending
Je zou denken dat een tekstprompt zonder beeld-input per definitie verder van het origineel afstaat, en dus veiliger is qua auteursrecht, dan een beeld dat je direct uploadt. Maar zodra sessiegeheugen in het spel is, klopt dat niet: een “schone” tekst-naar-beeld-vraag kan alsnog steunen op een beeld dat je eerder in diezelfde chat hebt geüpload — zonder dat dat voor de gebruiker, of voor iemand die alleen het eindresultaat ziet, zichtbaar is. - Nederlands en Duits auteursrecht liggen dicht bij elkaar
Beide landen hanteren, via Europese harmonisatie, tegenwoordig dezelfde toets: is er sprake van een ‘eigen intellectuele schepping’ met een persoonlijk stempel van de maker? Een Nederlandse rechter zal vermoedelijk tot een vergelijkbare beoordeling komen als de Duitse rechter deed in de hondenzaak en dus ook tot vergelijkbare conclusies.
Voor fotografen die, zoals ik, hun werk gebruiken om een verhaal te vertellen over een plek (in mijn geval de Mani, Lakonia en de Peloponnesos) is dit geen abstracte juridische kwestie.Het gaat over de vraag of het uur dat je bij een waterval doorbrengt, wachtend op het juiste licht en de juiste compositie, iets oplevert dat werkelijk van jou blijft. Of dat een machine het met een paar prompts net zo makkelijk kan ‘herschrijven’ — waarbij onduidelijk wordt of dat nieuwe beeld nog van jou is, van de machine, of van niemand.
Dit artikel is gebaseerd op een uitgebreide, eigen verkenning van een Duitse rechterlijke uitspraak (april 2026) en een reeks AI-experimenten met een originele foto van de Hellenistische brug bij Xirokambi, gemaakt op 8 januari 2009.